Muốn đọc, viết, so sánh hoặc giải các bài toán về chữ số, học sinh cần hiểu một số tự nhiên được tạo bởi các hàng và lớp. Đây là kiến thức nền cho các dạng lập số, thay đổi chữ số, tìm số lớn nhất – nhỏ nhất và nhiều bài toán nâng cao ở lớp 4, lớp 5.
1. Hàng và lớp của số tự nhiên
Mỗi chữ số trong một số đứng ở một hàng. Từ phải sang trái: hàng đơn vị, hàng chục, hàng trăm, hàng nghìn, hàng chục nghìn, hàng trăm nghìn, hàng triệu…
Cứ ba hàng liền nhau tạo thành một lớp: lớp đơn vị, lớp nghìn, lớp triệu…
Ví dụ số 527 304 có lớp nghìn là 527 và lớp đơn vị là 304.
2. Giá trị của một chữ số phụ thuộc vào vị trí
Trong số 352 718, chữ số 5 ở hàng chục nghìn nên có giá trị 50 000; chữ số 2 ở hàng nghìn có giá trị 2 000; chữ số 8 ở hàng đơn vị có giá trị 8.
Vì vậy khi đề hỏi “chữ số 5 có giá trị bao nhiêu?”, cần xác định đúng hàng của chữ số đó.
3. Phân tích số theo cấu tạo thập phân
Ta có thể viết một số thành tổng giá trị các chữ số theo từng hàng.
Ví dụ: 46 205 = 40 000 + 6 000 + 200 + 5.
Các hàng có chữ số 0 có thể không cần viết trong tổng. Cách phân tích này đặc biệt hữu ích khi giải bài toán thay đổi chữ số hoặc viết thêm chữ số.
4. Từ cấu tạo số suy ra cách đọc và viết số
Khi đọc số có nhiều chữ số, nên tách số thành từng lớp ba chữ số từ phải sang trái. Ví dụ 8 035 214 đọc là “tám triệu không trăm ba mươi lăm nghìn hai trăm mười bốn”.
Khi viết số từ lời đọc, cũng nên xác định lần lượt lớp triệu, lớp nghìn, lớp đơn vị để tránh thiếu chữ số 0 giữ chỗ.
5. Ví dụ dạng bài thường gặp
Ví dụ 1: Trong số 7 482 615, chữ số 8 thuộc hàng chục nghìn và có giá trị 80 000.
Ví dụ 2: Số gồm 5 triệu, 3 trăm nghìn, 7 nghìn, 2 trăm và 9 đơn vị là 5 307 209.
Ví dụ 3: 406 072 = 400 000 + 6 000 + 70 + 2.
6. Lỗi thường gặp
- Nhầm “chữ số” với “giá trị của chữ số”.
- Bỏ mất chữ số 0 ở hàng không có đơn vị khi viết số.
- Tách lớp sai vị trí.
- Đọc sai nhóm có chữ số 0 ở hàng trăm hoặc hàng chục.
7. Bài tự luyện
- Trong số 3 840 517, chữ số 4 thuộc hàng nào và có giá trị bao nhiêu?
- Viết số gồm 9 triệu, 2 chục nghìn, 6 trăm và 5 đơn vị.
- Phân tích số 708 304 thành tổng theo giá trị các hàng.
Đáp số: hàng chục nghìn, 40 000; 9 020 605; 700 000 + 8 000 + 300 + 4.
Học tiếp theo chuyên đề
8. Đọc cấu tạo số theo ba lớp
Với số có nhiều chữ số, nên tách từ phải sang trái thành từng lớp ba chữ số: lớp đơn vị, lớp nghìn, lớp triệu. Trong mỗi lớp lại có hàng đơn vị, chục và trăm của lớp đó. Cách tách này giúp tránh nhầm giữa “hàng chục nghìn” và “hàng trăm nghìn”.
9. Bài toán suy ngược từ giá trị các hàng
Ví dụ: số có 6 triệu, 4 trăm nghìn, 2 chục nghìn, 5 nghìn, 7 chục và 3 đơn vị. Các hàng không được nhắc tới phải điền 0, nên số là 6 425 073. Không được viết 6 425 73 vì như vậy các chữ số sẽ bị dịch sang hàng khác.
Nếu đề cho “chữ số 5 có giá trị 50 000”, ta suy ra chữ số 5 nằm ở hàng chục nghìn. Nếu cho “chữ số 8 thuộc hàng trăm”, giá trị của chữ số đó là 800. Hai cách hỏi này là ngược nhau nhưng dựa cùng một nguyên tắc.
10. Mẹo kiểm tra nhanh
- Đọc số từ trái sang phải nhưng xác định hàng từ phải sang trái.
- Khi phân tích số thành tổng, mỗi chữ số khác 0 tạo một số hạng theo giá trị hàng.
- Số chữ số của số phải khớp với hàng cao nhất. Ví dụ hàng triệu xuất hiện thì số có ít nhất 7 chữ số.
11. Bài luyện thêm
- Trong 9 304 716, chữ số 3 có giá trị bao nhiêu?
- Viết số gồm 8 triệu, 6 chục nghìn, 4 nghìn, 2 trăm và 5 đơn vị.
- Phân tích 5 070 308 thành tổng theo giá trị các hàng.
Đáp án: 300 000; 8 064 205; 5 000 000 + 70 000 + 300 + 8.